Eurasian Journal of Educational Research

Print ISSN: 1302-597X & e-ISSN: 2528-8911
Burcu AKKAYA
İlkokul Öğretmenlerinin Örgütsel Vatandaşlık Davranışları ile Üretkenlik Karşıtı İş Davranışları Arasındaki İlişki
10.14689/ejer.2019.84.1

Problem Durumu:Örgütsel vatandaşlık davranışları ve üretkenlik karşıtı iş davranışları örgütlerde rol fazlası davranışların iki farklı yönünü oluşturmaktadır. Üretkenlik karşıtı iş davranışı (ÜKİD) işgörenlerin örgüt içinde yaşadıkları olumsuz durumlar nedeniyle örgüte ve üyelerine zarar verme amacıyla yaptıkları davranışlar olarak tanımlanmaktadır (Spector & Fox, 2010). Örgütün ve işgörenlerin sağlığını tehlikeye atan, iş performansını düşüren, saldırganlık/hırsızlık/iş yapmama gibi örgütsel normları ihlal edici nitelikteki (Gualandri, 2012) ve zarar verme niyeti içeren (Dalal, 2005) gönüllü davranışlar ÜKİD olarak isimlendirilmektedir. Spector ve diğerleri (2006) ÜKİD kapsamına giren davranışların bireye yönelik ve örgüte yönelik üretkenlik karşıtı iş davranışları olmak üzere iki ana boyut altında (i) başkalarına zarar verme, (ii) üretime zarar verme, (iii) kundaklama, (iv) çalma ve (v) geri çekilme olmak üzere beş alt boyutta incelenebileceğini belirtmişlerdir. Eğitim örgütleri olan okullarda da öğretmenler ve yöneticiler arasında ÜKİD sergilenebilmektedir. Doğruöz ve Özdemir’in (2018) de belirttiği gibi, alanyazında öğretmen ve yöneticilerin okulun sahip olduğu maddi varlıklara zarar verme, taciz, hırsızlık, psikolojik yıldırma, işe devamsızlık gibi üretkenlik karşıtı iş davranışları sergilediklerine ve bu davranışların okullarda giderek yaygınlaştığına dair bulgulara rastlamak mümkündür. Örgütsel vatandaşlık davranışları ise “rol davranışlarından öte” davranışlardan oluşmakta ve “resmi ödül sistemi tarafından doğrudan veya açıkça tanımlanmayan ve örgütün etkin işleyişini teşvik eden isteğe bağlı bireysel davranışlar” olarak tanımlanaktadır (Organ, 1988). Örgütsel vatandaşlık davranışları, işgörenin örgütün etkin işleyişini doğrudan destekleyici nitelik taşıyan isteğe bağlı davranışlarından oluşmaktadır (Podsakoff & MacKenzie, 1994). Organ (1988) örgütsel vatandaşlık davranışını diğergamlık, nezaket, vicdanlılık, sivil erdem ve centilmenlik olarak beş boyutta incelemiştir. Bu araştırmada Organ’ın (1988) boyutlandırması temel alınmıştır. Okullarda örgütsel vatandaşlık davranışlarının okulun işleyişine nitelikli katkılar sunarken, üretkenlik karşıtı iş davranışlarının ciddi boyutta zararlar verebileceği düşünülmektedir. Buradan hareketle örgütsel vatandaşlık davranışlarının üretkenlik karşıtı iş davranışları üzerinde etkisinin olup olmadığı araştırılmaya değer bir konu olarak görülmüştür. 

Araştırmanın Amacı: Bu araştırmanın amacı, kamu ilkokullarında görev yapan yönetici ve öğretmenlerin algılarına göre, öğretmenlerin sergiledikleri örgütsel vatandaşlık davranışları ile üretkenlik karşıtı iş davranışları arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktır. Bu genel amaç doğrultusunda aşağıdaki sorulara yanıt aranmıştır:

  • Okul yöneticilerinin ve sınıf öğretmenlerinin, öğretmenlerin sergilediği üretkenlik karşıtı iş davranışlarına ilişkin algıları; (i) başkalarına zarar verme, (ii) yönetsel işleyişe zarar verme, (iii) kundaklama, (iv) çalma, (v) geri çekilme, (vi) okulun imajına zarar verme ve (vii) eğitim-öğretime zarar verme boyutlarında ne düzeydedir?
  • Okul yöneticilerinin ve sınıf öğretmenlerinin, öğretmenlerin sergilediği örgütsel vatandaşlık davranışlarına ilişkin algıları; (i) diğergamlık, (ii) vicdanlılık, (iii) centilmenlik, (iv) nezaket ve (v) sivil erdem boyutlarında ne düzeydedir?
  • Okul yöneticilerinin ve sınıf öğretmenlerinin algılarına göre örgütsel vatandaşlık davranışının alt boyutları üretkenlik karşıtı iş davranışlarının anlamlı bir yordayıcısı mıdır?

Araştırmanın Yöntemi: Araştırma, ilişkisel tarama modelindedir. Araştırmanın örneklemi 2018-2019 eğitim-öğretim yılında Ankara’nın dokuz ilçesindeki kamu ilkokullarında görev yapan okul yöneticileri ve öğretmenlerden tabakalı örnekleme yöntemiyle alınmış ve buna bağlı olarak araştırmaya 360 okul yöneticisi ve 430 öğretmen katılmıştır.  Veriler, araştırmacı tarafından geliştirilen Üretkenlik Karşıtı İş Davranışı Ölçeği ve Basım ve Şeşen (2006) tarafından geliştirilen Örgütsel Vatandaşlık Davranışları Ölçeği ile toplanmıştır. ÜKİD Ölçeği’nin geliştirilmesi için ön uygulama yapılmıştır. Ön uygulama verileri Ankara ilinde resmi ilkokul ve ortaokullarda görev yapan 331’i öğretmen ve 82’si yönetici olmak üzere toplam 413 katılımcıdan toplanmıştır. Ölçeğin yapı geçerliğinin kontrolü için Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) yapılmıştır. Örgütsel Vatandaşlık Davranışları Ölçeğinin yapısını eğitim kurumlarında çalışan öğretmen ve yöneticilerde de koruyup korumadığını test etmek amacıyla birinci düzey doğrulayıcı faktör analizi yapılmış ve uyum indekslerinin yeterli düzeyde olduğu görülmüştür. Verilerin analizinde aritmetik ortalama, standart sapma ve çoklu doğrusal regresyon analizi kullanılmıştır.

Araştırmanın Bulguları:Katılımcı algılarına göre okullarda öğretmenler, üretkenlik karşıtı iş davranışlarını neredeyse hiç sergilememektedir. Nadiren yaşanan durumlarda ise en çok geri çekilme ve başkalarına zarar verme, en az ise çalma boyutundaki davranışlar sergilenmektedir. Örgütsel vatandaşlık davranışlarının okullarda sıklıkla sergilendiği, bunların içinde en sık sergilenen davranışların ise nezaket alt boyutundakiler olduğu belirlenmiştir. Örgütsel vatandaşlığın nezaket alt boyutu ÜKİD’in tüm alt boyutlarının anlamlı bir yordayıcısıdır. Bunun yanında ÖVD’nin vicdanlılık boyutu, ÜKİD’in kundaklama, geri çekilme, okulun imajına zarar verme ve eğitim öğretime zarar verme boyutlarının; sivil erdem boyutu ise yönetsel işleyişe zarar verme ve geri çekilme boyutlarının anlamlı birer yordayıcısıdır. ÜKİD’in en önemli yordayıcısı ÖVD’nın nezaket alt boyutu olmuştur.

Araştırmanın Sonuçları ve Önerileri:Araştırma bulgularına dayalı olarak okullarda üretkenlik karşıtı iş davranışlarının çok yaygın olmadığı sonucuna varılmıştır. Bu davranışlar seyrek olarak yaşanmakla birlikte, görece en sık, geri çekilme ve başkalarına zarar verme davranışları ile karşılaşılmaktadır. ÜKİD sergileyen öğretmenler ağırlıklı olarak kişilerle yüz yüze etkileşimi gerektirmeyen okulda mesai dışında zaman geçirmeme, dedikodu, yok sayma gibi pasif davranışlar sergilemektedir. Okullarda çalma, baskı uygulama, alay etme gibi somut ve birebir etkileşimi gerektiren davranışlarla pek karşılaşılmamaktadır. Okullarda örgütsel vatandaşlık davranışları oldukça yaygın olarak yaşanmaktadır. Bu davranışlar arasında başkalarının haklarına saygı duyma, sorun çıkarmama gibi nezaket davranışları en yaygın davranışlardır. Yine yaygın olarak yaşanmakla birlikte okul için ekstra zaman harcama, başkalarının işlerine yardım etme gibi vicdanlılık davranışları görece seyrek yaşanmaktadır. Okullarda nezaket, vicdanlılık ve sivil erdem boyutunda yer alan örgütsel vatandaşlık davranışlarının ÜKİD davranışlarını önleyici veya azaltıcı etki yaptığı söylenebilir. Bu nedenle öğretmenlerin okuldaki ilişkilerinde nezaket kurallarına uymaları, yeri geldiğinde meslektaşlarına yardım etmeleri, okulun sorunlarının çözümünde aktif rol almaları teşvik edilmeli, bu konuda başarılı öğretmenler ödüllendirilerek konuya dikkat çekilmelidir. Okullarda ÜKİD’in örgütsel bağlılık, örgüt kültürü, örgüt iklimi, kişilik tipleri, yöneticilerin benimsediği liderlik tipleri gibi başka değişkenlerle ilişkileri de araştırma konusu edilmeli ve okullarda ÜKİD’in önlenmesine yönelik kuramsal temeller sağlamlaştırılmalıdır.  

Anahtar Sözcükler:Üretkenlik karşıtı iş davranışı, örgütsel vatandaşlık, rol fazlası davranışlar.

789 Görüldü
2019 Sayı 84

Indexed By

 
#
Tamam