Eurasian Journal of Educational Research

Print ISSN: 1302-597X & e-ISSN: 2528-8911
Ceyhun KAVRAYICI
Öğretmen Kimliğinin Gelişimini Etkileyen Faktörlerin İncelenmesi: Karma Desenli Bir Çalışma
10.14689/ejer.2020.89.5

Problem Durumu: Kimlik kavramı Ben kimim? Gelecekte ne olacağım? gibi soruların yanıtları ekseninde şekillenmektedir. Alanyazında kimlik kavramının kişisel hikayelerle oluşan çok yönlü bir kavram olduğu ifade edilmektedir. Bununla birlikte alanyazın kimlik kavramının sosyal bir biçimde oluşturulduğu ve bireylerin diğerleri ile olan etkileşimleriyle yorumlanması gerektiğini öne sürmektedir. Kişinin mesleki kimliği bireyi tanımlayan ve belirginleştiren rolleridir. Bireyin mesleki kimliğinin, bireyin bir gruba, bir mesleğe ve bu mesleğin norm ve değerlerine olan aidiyeti ile de ilişkili olduğu söylenebilir. Öğretmenlerin mesleki kimliklerinin yorumlanmasının bireysel bir biçimde ve topluluk olarak gerçekleştiği ifade edilebilir. Kimlik kavramının özellikleri içinde bulunduğu bağlama göre değişmekte ve gelişmektedir. Day ve Kington (2008)’ a göre kimlik,  beklentiler, sosyal roller, iş yükü, iş algısı ve gelişimi gibi bileşenleri içermektedir. Coldron ve Smith (1999)’e göre ise öğretme öğrenme süreçlerindeki tercihlerin mesleki kimlik oluşumunda önemli etkileri bulunmaktadır. Kurumların ve uygulanan politikaların da mesleki kimliğin gelişiminde ve değişiminde önemli role sahip olduğu vurgulanmaktadır. Duygular, düşünceler ve eylemler de mesleki kimliğin gelişiminde etkide bulunan faktörlerdendir. Araştırmalar öğretmen eğitimi sürecinin öğretmen kimliğinin oluşmasında oldukça önemli bir yere sahip olduğunu göstermektedir. Bu önemli süreçte öğretmen adayları öğretmenlik rollerini içselleştirebilir, öz-yeterliklerinin ve gelecekte karşılaşabilecekleri olumsuzluklarla başa çıkma kapasitelerinin farkına varabilirler.

Araştırmanın Amacı:Öğretmen kimliğinin gelişiminin önemi nedeniyle, öğretmen eğitiminin öğretmen benliğinin araştırılmasıyla başlaması, titiz ve çağdaş bir biçimde ve entelektüel arka plana sahip bir biçimde sürdürülmesi gerektiği ifade edilmektedir. Türkiye bağlamında öğretmen adaylarının mesleki kimliklerini etkileyen faktörlere ilişkin çok fazla araştırmaya rastlanamamıştır. Bu nedenle, öğretmen eğitimi sürecinde öğretmen kimliğine yönelik araştırmaların yapılmasının önemli olduğu düşünülmektedir. Bu bağlamda, araştırmanın amacı şu sorulara yanıt aramaktır.

  1. Öğretmen adaylarının mesleki kimliği etkileyen etmenlere yönelik algılarının düzeyi nedir?
  2. Öğretmen adaylarının mesleki kimliği etkileyen etmenlere yönelik düşünceleri nelerdir?
  3. Araştırmanın nitel verilerinden elde edilen bulgular öğretmen kimliğini detaylı bir biçimde açıklamada ne kadar etkilidir?

Araştırmanın Yöntemi:Araştırmada açıklayıcı sıralı karma yöntem deseninin kullanıldığı bu araştırmada önce nicel veriler toplanmış daha sonra nitel veriler elde edilmiştir. Açıklayıcı sıralı karma yöntem deseninin kullanılmasındaki amaç birinci nicel aşamadaki verilerin derinlemesine açıklanmasının sağlanmasıdır. Araştırmanın evrenini Anadolu Üniversitesi üçüncü ve dördüncü sınıflarda öğrenim gören öğretmen adayları oluşturmaktadır. Araştırmada amaçlı örnekleme tekniklerinden tabakalı örnekleme tekniği kullanılmıştır. Araştırmanın birinci aşamasında kullanılan ölçme aracının öğretmenlik uygulamasına ilişkin sorulara yer vermesi ve uygulama boyutunun hizmet öncesinde öğretmen kimliğinin oluşumunda oldukça önemli olduğu düşüncesinden hareketle “öğretmenlik uygulaması” ve “okul deneyimi” derslerini almış olan üçüncü ve dördüncü sınıfta öğrenim gören öğretmen adayları araştırmanın örnekleminde tabaka olarak ele alınmıştır. 2018-2019 eğitim öğretim yılında bu tabakada yer alan 364 öğretmen adayı araştırmanın örneklemini oluşturmuştur. Araştırmanın nitel boyutunda ise maksimum çeşitlilik örneklemesi kullanılmıştır. Araştırmanın nicel aşamasına katılmış, farklı bölümlerde öğrenim gören 14 öğretmen adayı ile yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Görüşmeler 19.03 ila 72.30 dakika arasında sürmüştür.

Araştırmanın Bulguları: Araştırmanın bulguları öğretmen adaylarının mesleki kimliklerini etkileyen etmenlerden kişisel özellikler boyutunun en yüksek ortalamaya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Araştırmanın nitel bulgularından elde edilen görüşlerde bu bulguyu desteklemektedir. Çocukları sevme, sabırlı olma, hoşgörülü olma, öğrenme hazzı gibi kişisel özelliklerin öğretmen kimliğini etkileyen etmenlerden olduğu ifade edilmiştir. Öğretmenlik deneyiminin, öğretmenlik eğitimi süresince öğretmen kimliğini etkileyen önemli etmenlerden biri olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Araştırmanın nitel boyutundan elde edilen bulgular da bu sonucu desteklemektedir. Öğretmen adayları fakültedeki derslerden daha çok öğretmenlik deneyimi sürecinde kendilerini öğretmen olarak hissettiklerini, öğretmenlik deneyiminin fakültede öğrenilenlerden farklı olduğunu, kuram ve uygulama arasındaki farklılıklara tanık olduklarını ifade etmektedir. Araştırmanın bulgularına göre “yakın sosyal çevre” ve “medya etkisi” boyutları öğretmen kimliğinin en az düzeyde etkileyen boyutlar olarak ortaya çıkmıştır. Araştırmanın nitel boyutundan elde edilen bulgularda öğretmen adaylarının birkaç istisna dışında filmlerdeki, kitaplardaki ve dizilerdeki karakterlerden etkilenmediklerini ortaya koymaktadır. Öğretmen adaylarının yakın sosyal çevrelerindeki anne, baba, abi/abla ve akrabalar gibi bireylerin de öğretmen kimliğini az düzeyde etkilediği ifade edilmektedir. “Mesleğin özellikleri”, “yükseköğretimden önceki yaşam” gibi boyutların ise öğretmen kimliğini orta düzeyde etkileyen etmenlerden olduğu ifade edilmektedir. Esnek çalışma saatleri ve bu çalışma saatleri dolayısıyla aileye ve özel yaşama zaman ayırabilme olasılığı, tatil olanakları, kazanılan ücret gibi özeliklerin öğretmen kimliğini etkileyen etmenlerden olduğu belirtilmektedir.  Öğretmen adaylarının ilkokul, ortaokul ve lise yıllarında rol model olarak aldıkları ve rol model olarak algılanmayacak düzeyde olumsuz davranışlar sergileyen öğretmenlerinin de öğretmen kimliğini etkileyen etmenlerden olduğu vurgulanmaktadır.

Araştırmanın Sonuçları ve Öneriler: Eğitim araştırmaları alanyazında çokça çalışılan bir araştırma konusu olan öğretmen kimliği kavramına yönelik çalışmaların Türkiye’de sıklıkla gerçekleştirilmediği ifade edilebilir. Bu nedenle, öğretmen adaylarının öğretmen kimliğine ilişkin algılarına yönelik çalışmaların farklı örneklemlerde de gerçekleştirilmesinin öğretmen kimliğine yönelik alanyazına yapılacak katkıda önemli olduğu düşünülmektedir. Öğretmen kimliğinin şemsiye bir kavram olduğu ve bu çalışmanın odak noktası olmayan ancak öğretmen kimliğini etkileyen pek çok faktörün olduğu unutulmamalıdır. Bu bağlamda, sosyal politik ekonomik pek çok makro faktörün; öğretmen adaylarının sosyo-ekonomik arka planı, branş farklılıkları gibi pek çok mikro faktörün öğretmen kimliğindeki etkisinin araştırılmasının yararlı olabileceği düşünülmektedir. Bu önerileri dikkate alan daha detaylı çalışmaların yapılmasının bu çalışmanın bulgularını daha anlamlı kılacağı ifade edilebilir.  

Anahtar Sözcükler:Öğretmenlik mesleği, mesleki kimlik, öğretmen adayları, öğretmen eğitimi

205 Görüldü
2020 Sayı 89

Indexed By

 
#
Tamam