Eurasian Journal of Educational Research

Print ISSN: 1302-597X & e-ISSN: 2528-8911
Tufan AYTAC
Türkiye’de Resmi ve Özel Okullarda Çalışmanın Öğretmenlerin İş Doyumu Üzerindeki Etkisi: Bir Meta-Analiz Çalışması
10.14689/ejer.2020.89.9

Problem Durumu:Eğitimin niteliği ile öğretmenlerin iş doyumu (İD) arasında ilişki olduğu günümüzde tartışılmaktadır. Rekabetin yoğun olarak yaşandığı resmi ve özel okullarda çalışan öğretmenlerin İD; okulun kültürü, çalışma koşulları, yönetim biçimi ve çalışanların iletişim biçimi gibi birçok faktörden etkilenebilir. Özellikle son yıllarda eğitimin özelleştirilmesi politikaları bağlamında özel okulların kurulması teşvik edilmekte ve velilere de bu yönde katkılar sağlanarak çocuklarını bu okullara gönderme konusunda destek sağlanmaktadır. Bir yandan da öğretmen istihdamı konusunda atanamayan öğretmenlerin bir çoğununda alternatif olarak özel okullarda çalışması, özel ve resmi okullarda çalışan öğretmenlerin İD düzeylerinin belirlenmesini önemli hale gelmektedir. Öğretmenlerin işten doyumunda, çalıştıkları okul türünün (özel/resmi) etkili olup olmadığının belirlenmesi, bu çalışmanın problemini oluşturmaktadır.

Araştırmanın amacı: Bu araştırmanın amacı: öğretmenlerin çalıştıkları okul türünün (resmi ve özel okul) işten doyumlarına etki düzeyini belirlemektir.

AraştırmanınYöntemi:Çalışmada, araştırma sentezleme yöntemlerinden biri olan ve ampirik çalışmaların bulgularının yeniden analiz edilmesinde kullanılan meta-analiz yöntemi kullanılmıştır. Meta-analiz yöntemi aynı konu ile ilgili birbirinden bağımsız olarak yapılmış nicel çalışmaların verilerinin sistematik bir şekilde analiz edillmesi ve sentezlenmesi yöntemidir. Verilerin analizinde grup karşılaştırma meta-analiz yöntemlerinden (Rastgele etkiler modelleri) Grup Farklılığı yöntemi kullanılmıştır. Türkiye’de resmi ve özel okullarda çalışan öğretmenlerin iş doyumu (İD)’na ilişkin algılarını konu alan yüksek lisans ve doktora tezleri ile araştırma makaleleri, bu çalışmanın temel veri kaynağını ve kapsamını oluşturmaktadır. İlgili araştırmalara ulaşmak için Web of Science, ERIC, ULAKBİM, EBSCOhost, Google Akademik, Scopus ve YÖK Ulusal Tez Merkezi veri tabanlarından “iş/işten doyumu”, “mesleki doyum”, “iş tatmini”, “resmi ve özel okul” ve “iş mennuniyeti” anahtar sözcükleri kullanılarak tarama yapılmıştır. Yapılan tarama sonrası araştırma konusuna yönelik yapılan 126 çalışmadan dâhil edilme kriterlerine uygun 43 çalışmanın olduğu belirlenmiştir. Araştırmaya dahil edilen çalışmaların seçiminde kullanılan dahil edilme kriterleri aşağıda verilmiştir;

(i) Kriter 1: Yayınlanmış veya yayımlanmamış çalışma kaynakları: Yüksek lisans ve doktora tezleri ile alanyazında yayınlanmış araştırma makaleleri kapsama alınmıştır.

(ii)  Kriter 2: Çalışmalardaki bağımlı ve bağımsız değişkenin meta-analiz çalışmasına uygun olması: Meta-analiz çalışmalarında etki büyüklüğüne ulaşabilmek için dahil edilen çalışmaların empirik çalışmalar olması ve özel-resmi okulların bağımsız değişken olarak kullanılmış olması dikkate alınmıştır.

(iii)  Kriter 3: Meta-analiz için gerekli nicel verileri içermesi: Meta-analiz çalışması için gerekli olan etki büyüklüklerinin hesaplanabilmesi için nicel veriler (ortalama, standart sapma, örneklem sayısı, p değeri vb.) içermesi dikkate alınmıştır.

(iv) Kriter 4: 1990 ve 2019 yılları arasında Türkiye’de yapılan çalışmalar dikkate alınmıştır. Bu çalışmalar kapsamındaki toplam örneklem sayısı 14599 olup bunun 4296’sı özel okullarda  ve 10303’ü ise devlet okullarındaki öğretmenlerdir.

Hariç Tutma Kriterleri: Literatür taraması sonucu elde edilen 83 çalışma; farklı örneklemlerde yapılan çalışmalar olması (okul yöneticileri ve öğretim üyeleri), meta-analizi için gerekli istatistiksel verilere sahip olmaması ve yalnızca nitel bulgulara yer vermesi bağlamında dâhil edilme kriterlerine uygun olmadığı için yapılan meta-analiz çalışması dışında tutulmuştur.

Araştırmanın güvenirliği: Kodlama işlemi yapıldıktan sonra kodlayıcılar arası güvenirliğin (interrater reliability) sağlanması için Cohen’s Kappa istatistiği kullanılmış ve güvenirlik .97 olarak bulunmuştur. Bu sonuç, kodlayıcılar arasında mükemmel bir uyumu göstermektedir.

Araştırmanın geçerliği: Meta-analize dahil edilme kriterlerine uygun tüm çalışmaların ulaşılabilecek tüm veri tabanları kullanılarak taranması ve çalışmaya dahil edilmesi araştırmanın geçerliliğinin bir göstergesidir. Tarama sonucunda bütün çalışmalara ulaşılması bağlamında geçerliliğin sağlandığı söylenebilir. Bu bağlamda meta-analize dahil edilen 43 çalışmanın her biri ayrıntılı olarak incelenmiş, araştırmada kullanılan veri toplama araçlarının geçerliğinin ve güvenirliğin sağlandığı doğrulanmıştır. Dolayısıyla bu meta-analiz çalışmasının da geçerli olduğu söylenebilir. Bu çalışmanın istatistiksel hesaplamaları için, CMA Ver. 2. [Comprehensive Meta Analysis] yazılımı kullanılmıştır. Verilerin analizinde grup farklılığı meta-analiz yöntemi kullanılmıştır. Genel etki büyüklüğünün hesaplanmasında rastgele etkiler modeli kullanılmıştır.

Araştırmanın Bulguları: Bu çalışmada, 14599 kişilik bir örneklemi oluşturan 43 çalışmaya ait 43 adet etki büyüklüğü hesaplanmıştır. Araştırma sonuçlarına göre, okul tipi değişkenine göre özel okulda çalışan öğretmenler lehine rastgele etkiler modeline göre (d=.56; [.41; .70]) istatistiksel olarak anlamlı orta düzeyde bir etki büyüklüğü belirlenmiştir. Özel okullarda çalışan öğretmenlerin işten doyumlarının resmi okullarda çalışan öğretmenlere oranla daha fazla olduğu görülmüştür. Yapılan moderatör analizi sonucunda öğretim kademesine (p=.002) ve araştırmanın yapıldığı bölgeye (p=.00) göre çalışmaların etki büyüklüklerinin farklılaştığı belirlenmiştir. Öğretim kademesi açısından okulöncesi eğitim kademesinin ele alındığı çalışmaların sonuçları, özel okullar lehine (d=1,41) öğretmenlerin işten doyumunun daha yüksek olduğunu göstermektedir. Yayın türüne (p=.07), öğretmenin unvanına (p=.13) ve ölçek türüne (p=.23) göre çalışmaların etki büyüklüklerinin farklılaşmadığı belirlenmiştir.

Araştırmanın Sonuçları ve Önerileri: Özel okullarda çalışan öğretmenlerin İD’larının resmi okullarda çalışan öğretmenlere oranla daha fazla olduğu görülmüştür. Bu meta-analiz çalışması sonuçları, öğretmenlerin özel ya da resmi okullarda çalışıyor olmalarının, İD’larını etkileyen anlamlı bir değişken olduğunu göstermektedir. Türk Eğitim Sistemi bağlamında resmi okullarda çalışan öğretmenlerin özel okullarda çalışan öğretmenlere oranla İD’larının düşüklüğünde onları güdüleyici bir okul kültürü olmaması, ödül sisteminin yetersizliği ve etkili bir rehberlik ve mesleki gelişim olanaklarının olmaması etkili olabilir. Türkiye'de devlet okullarında çalışan öğretmenlerinin çalışma koşulları (ücretler, yöneticiler ve ebeveyn baskısı, iş garantisi, iş yükü vb.) özel okullarda çalışan öğretmenlerden daha iyidir. Bununla birlikte bu meta-analiz çalışmasında, özel okul öğretmenlerinin iş doyumlarının devlet okulu öğretmenlerinden nispeten daha yüksek olduğu görülmüştür. Bu durum, özel okullarda mesleğe yeni başlayan öğretmenlerin deneyim kazanma motivasyonları ve bir iş sahibi olmanın öneminden kaynaklanabilir. Bu bağlamda resmi okullarda öğretmenlerin İD’unu yükseltici özellikle yönetici desteği, sosyal ilişkiler, mesleki gelişim, çalışma şartları ile kariyer yönetimi boyutlarında iş yaşamının niteliğini destekleyici ve güdüleyici önlemlerin alınması gerekir.

      Resmi okullardaki öğretmenlerin işten doyumlarının düşük olması bulgusunun çeşitli araştırmalarda ifade edilmesi ve yıllar boyunca bunun devam etmesi, Türk Eğitim Sistemi sistemi açısından önemli bir sorun alanı olarak gözardı edilmemelidir. Resmi okullarda çalışan öğretmenlerin İD’larını yükseltecek düzenlemelerin gerçekleştirilmesi, MEB’in öncelikli politikaları arasında ele alınmalıdır. Bu bağlamda, “Bir eğitim sisteminin niteliğinin öğretmenlerin niteliğinin üzerinde olmasının söz konusu olamayacağı” anlayışıyla resmi okullarda, öğretmenlerin iş doyumunu artırmaya yönelik bir farkındalığın ve kültürün oluşturulmasına yönelik uygulamalar hayata geçirilmelidir.

      Okulun örgüt iklimi ile öğretmenlerinin İD arasında anlamlı pozitif ilişki vardır. Ayrıca öğretmenlerin İD; öğretimsel liderlik, öğretmen özerkliği ve sosyal iletişim gibi faktörlerden etkilenmektedir. Resmi okullarda öğretmenlerin İD’unu yükseltmeye yönelik nesnel performans değerlendirmeye dayalı kariyer basamaklarının hayata geçirilmesi ve sürekliliğinin sağlanması, öğretmen özerkliğinin desteklenmesi ve özellikle yönetici-öğretmenler arasındaki ilişkilerin artırıldığı daha demokratik ve katılımcı okul kültürünün oluşturulması öğretmenlerin İD’unu olumlu yönde etkileyecektir. Bu meta-analiz sonuçları özellikle resmi okullarda çalışan öğretmenleri destekleyici ve güdüleyici bir kültür, öğrenme-öğretme ve çalışma ortamının yetersizliğini göstermektedir. Bu meta-analiz çalışması sonuçları bağlamında öğretmenlerin çalıştıkları okul türü değişkeni dışında İD’larını etkileyen okul kültürü, tükenmişlik, ekonomik ve sosyal ortam gibi değişkenler kullanılarak meta-analiz çalışmaları yapılabilir. Bu meta-analiz çalışması sonuçları bağlamında özel okullardaki öğretmenlerin İD’larının resmi okullardaki öğretmenlere göre daha yüksek olmasında hangi faktörlerin etkili olduğu konusu ile ilgili nitel ve nicel çalışmalar yapılması önerilebilir.

Anahtar Sözcükler: İş tatmini, öğretmen, meta-analiz, özel ve resmi okul.

147 Görüldü
2020 Sayı 89

Indexed By

 
#
Tamam